Trung tâm thành cổ Sơn Tây - Ảnh: T.K

Tổng thể của thành Sơn Tây có hình tứ giác với diện tích 16 ha, chu vi là 1.309,4m, xung quanh có hào nước bao bọc với tổng diện tích bằng 4 ha, chiều dài là 1.795m, chiều rộng của hào từ 25 - 30m, đi qua hào là bức tường thành có chiều cao từ 2 - 5m được kết cấu theo lối kiến trúc vauban (có chỗ lồi ra để đặt các ụ súng thần công), cùng 4 cổng: Đông, Tây, Nam, Bắc. Cổng phía Nam được gọi là cửa Tiền, cửa phía Bắc là cửa Hậu.

Ngoài rìa thành, ở phía Bắc có đê hình ngũ giác được đắp để bảo vệ sự tác động của nước lũ từ sông Hồng cùng hệ thống rồng tre. Cổng phía Bắc được nối với sông Hồng bằng con rạch nhỏ. Nhiều công trình đã được xây dựng trong Thành như: Kỳ Đài (cột cờ), Hành Cung (Vọng Cung), Đoan Môn, Dinh Tổng đốc, Bố chính, án sát, đề đốc, kho tiền, kho vũ khí, kho chứa lương thực, đôi giếng ngọc, trong đó, nổi bật hơn cả là Vọng Cung – một công trình được kiến trúc theo lối chồng diêm, 8 mái, có cửa chính quay về hướng Nam. Năm 1927, chính quyền Đông Dương đã liệt kê và đánh giá Vọng Cung là “công trình kiệt tác đẹp nhất trời Nam”.

Lúc xây dựng Thành, triều đình nhà Nguyễn đã phải điều động 2.000 lính tinh nhuệ, vật liệu xây dựng chủ yếu là đá ong (xứ Đoài). Thành Sơn Tây là nơi đặt cơ quan hành chính cai quản cả vùng xứ Đoài rộng lớn, bao gồm địa giới hành chính của 1/2 diện tích tỉnh Hà Tây (cũ), tỉnh Vĩnh Phúc, một phần tỉnh Phú Thọ, huyện Sơn Dương (Tuyên Quang). Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vào cuối thế kỷ 19, thành Sơn Tây cùng với thành Bắc Ninh đã tạo thành 2 gọng kìm lợi hại để bảo vệ thành Hà Nội, hưởng ứng chiếu Cần Vương do vua Hàm Nghi phát động. Tại đây đã diễn ra những cuộc chiến đấu rất ác liệt, quả cảm của nghĩa quân chống lại sự tấn công của giặc Pháp, cùng với chiến lũy Phù Sa, đã ghi danh rất nhiều sự hy sinh anh dũng của các nghĩa sĩ. Vào năm 1946, tại Vọng Cung đã diễn ra một cuộc họp rất quan trọng của Hội đồng Chính phủ Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa để bàn và quyết định các vấn đề quan trọng, mở đầu cho những thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ 9 năm (1946 – 1954).

Phía trước Bắc môn nay là quảng trường thị xã, là nơi đã diễn ra buổi nói chuyện của Bác Hồ với cán bộ, nhân dân thị xã trong lần Người về thăm Sơn Tây vào tháng 6/1946.

Trải qua những thăng trầm, biến cố lịch sử cùng sự tác động của khí hậu, nhiều công trình của thành đã bị phá hủy và không còn tồn tại. Tuy nhiên, thành vẫn giữ được vẹn nguyên hình dạng vốn có. Vào năm 1994, thành cổ Sơn Tây đã được Nhà nước xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Dự án tu bổ, khôi phục lại các hạng mục công trình đã được triển khai và từng bước hoàn thành như: đôi giếng ngọc, kỳ đài (cao 18m), đoan môn, khuôn viên, hào nước, đoạn tường thành. Ngoài ra, thành cổ Sơn Tây còn tồn tại nhiều hiện vật sống  cùng thời như hệ thống cây xanh quý gồm: si, đa, đề, duối, long não, xà cừ, phượng vĩ, bàng, hoa sữa...

Hai cổng Tây và Nam môn, những khu phố, chợ Nghệ – nơi buôn bán sầm uất, thời nay vẫn còn để lại những cái tên rất xa xưa mà gần gũi như: phố Hàng Đàn (nay là Đinh Tiên Hoàng), phố Hàng Nón (nay là phố Phùng Hưng), phố Hưng Hoá (nay là phố Phùng Khắc Khoan), phố Hàng Sáo (nay là phố Phạm Hồng Thái); cống Ba Quân – nơi hội quân để rút lên Tây Bắc của 3 cánh quân thời đánh Pháp.
 
Thành cổ Sơn Tây còn là công viên xanh, sạch, đẹp, được ví như lá phổi xanh nằm giữa lòng thị xã, hàng ngày đón tiếp rất nhiều người trong và ngoài đô thị tới dạo chơi, rèn luyện sức khỏe, luyện tập thể dục thể thao.        

Nguyễn Trọng An